August Förster i Steingraeber pytają: czy klawisze fortepianu są za szerokie?

Na tegorocznym Nordisk Pianotreff w szwedzkiej Arvice technicy fortepianowi z całej Skandynawii spotkali się wspólnie z EPTA Sweden na wydarzeniu, które zebrało w jednej rozmowie techników, nauczycieli, producentów i edukatorów.

Wśród prezentowanych instrumentów i wystąpień technicznych szczególnie wyraźnie wybrzmiewał jeden temat: rozmiar samej klawiatury.

Zarówno August Förster, jak i Steingraeber & Söhne zaprezentowali instrumenty zaprojektowane dla pianistów o mniejszych dłoniach — nie jako eksperymentalne ciekawostki, lecz jako poważną, praktyczną alternatywę dla standardowej klawiatury fortepianu.

August Förster: jeden fortepian, dwa rozmiary klawiatury

August Förster zaprezentował w Arvice swoją koncepcję Stretto, w tym fortepian wyposażony w wymienną klawiaturę wraz z mechaniką.

Pomysł jest prosty, ale technicznie ambitny: ten sam fortepian może zostać wyposażony albo w konwencjonalną klawiaturę, albo w węższą.

Klawiatura Förster Stretto 6.0 ma około 15,2 cm na oktawę, w porównaniu z około 16,5 cm na standardowej klawiaturze. Dostępna jest także węższa wersja 5.5, mierząca około 14,1 cm na oktawę.

Firma oferuje te klawiatury o mniejszej szerokości zarówno do fortepianów, jak i pianin, a odpowiednie istniejące instrumenty można również przerobić.

Fortepian z wymienną klawiaturą pokazany w Arvice jest szczególnie interesujący, ponieważ podobny instrument ma pojechać do Nowego Jorku na Międzynarodowy Festiwal Stretto Piano 2026. Tam fortepian August Förster o długości 7′3″ (ok. 221 cm) zostanie wyposażony zarówno w mechanikę Stretto 6.0, jak i konwencjonalną mechanikę 6.5, co pozwoli na wymianę zespołu klawiatury i mechaniki w ciągu kilku minut.

To sprawia, że rozmiar klawiatury przestaje być stałą cechą instrumentu, a staje się czymś, co potencjalnie można dopasować do pianisty.

Steingraeber: węższe pianino

Steingraeber podszedł do tego samego pytania z innej strony. W Arvice firma zaprezentowała pianino z wąską klawiaturą, kontynuując prace, które prowadzi już od kilku lat.

Steingraeber oferuje alternatywy dla standardowej oktawy 6.5 cala, w tym wersje 6.0 cala oraz 5.5 cala. W latach 2022–23 firma zbudowała pianino Model 122 z klawiaturą 5.5 dla londyńskiej pianistki o bardzo małych dłoniach. Przerabiała również istniejące fortepiany na klawiatury o mniejszej szerokości.

To, co czyni podejście Steingraebera szczególnie interesującym, to fakt, że firma nie traktuje szerokości klawisza jako odizolowanego parametru. W swoich pracach uwzględnia także inne czynniki ergonomiczne, w tym głębokość zapadu klawisza i masę młotka. Szersza myśl jest taka, że sama mechanika instrumentu może zostać bardziej precyzyjnie dopasowana do fizycznych potrzeb grającego.

Nie jest to nowa idea

Koncepcja węższej klawiatury fortepianu nie jest całkowicie nowa. August Förster wskazuje na inicjatywę SIRIUS 6.0 w Stuttgarcie, która pracuje z węższymi klawiaturami od 2020 roku. W powiązane projekty zaangażowały się także instytucje muzyczne w Norymberdze, Innsbrucku i Monachium.

Zgodnie z podsumowaniem tych projektów przedstawionym przez Förstera, uczniowie o małych i średnich dłoniach często uznawali węższą klawiaturę za bardziej komfortową, a jednocześnie mogli następnie powrócić do gry na standardowej klawiaturze.

Istnieje też perspektywa historyczna. Klawiatury fortepianowe nie zawsze były budowane w dzisiejszych standardowych wymiarach. W XVIII i XIX wieku węższe klawiatury były powszechne, a współczesna standardowa szerokość upowszechniła się dopiero w drugiej połowie XIX wieku.

W tym kontekście praca Förstera i Steingraebera nie polega wyłącznie na wymyślaniu czegoś nowego. Chodzi też o powrót do starszej idei z uwzględnieniem współczesnej produkcji, ergonomii i pedagogiki fortepianowej.

Dlaczego to ma znaczenie?

Współczesna klawiatura fortepianu jest tak znajoma, że jej wymiary mogą się wydawać niemal nieuniknione. Ale takie nie są.

Dwaj najwięksi niemieccy producenci fortepianów akustycznych traktują teraz alternatywne rozmiary klawiatury jako pełnoprawną część projektowania fortepianu, a nie jako szczególne rozwiązanie jednorazowe. Nie sugerują, że standardowa klawiatura powinna zniknąć. Zadają natomiast pytanie, czy powinna pozostać jedyną opcją.

A to prowadzi do znacznie szerszego pytania: skoro producenci fortepianów mogą oferować różne rozmiary instrumentów, mechaniki, masy młotków i charakterystyki brzmieniowe, to dlaczego od każdego pianisty oczekuje się, że będzie używał dokładnie tej samej szerokości klawiatury?

To, co pokazano w Arvice, sugeruje, że pytanie to przenosi się z akademickiej dyskusji do praktycznej produkcji fortepianów. A to może okazać się istotniejsze niż samo lekkie zwężenie klawiszy.

Polska wersja magazynu Online Piano Atlas powstała z myślą o polskich specjalistach i miłośnikach fortepianów. Dokładamy wszelkich starań, aby tłumaczenia były jak najwyższej jakości — za ewentualne nieścisłości językowe serdecznie przepraszamy.